ELIZA wordt dit jaar zestig. Zo heet de eerste chatbot, gebouwd aan MIT in de Verenigde Staten. Hij deed alsof hij een therapeut was en begreep geen woord van wat je typte. Zestig jaar later heb je agents die je mail bijhouden terwijl jij slaapt. Het grootste deel van die sprong gebeurde in de laatste vier jaar. Dit is het verhaal van de chatbot, van ELIZA tot Duet, met de cijfers over hoe snel het nu gaat.
Beginner-tip Een chatbot is een programma waarmee je in gewone taal een gesprek voert. ChatGPT, Claude en Gemini zijn chatbots die draaien op een taalmodel (LLM): software die van enorm veel tekst heeft geleerd welk woord logisch op het vorige volgt.
1966: een therapeut die niets begreep
Joseph Weizenbaum, informaticus aan het Massachusetts Institute of Technology, beschreef ELIZA in januari 1966 in het vakblad Communications of the ACM (Bron: Weizenbaum, CACM). Het trucje was simpel. ELIZA zocht naar sleutelwoorden in je zin en gaf die als vraag terug. Typte je “Ik ben verdrietig over mijn moeder”, dan vroeg ELIZA: “Vertel eens meer over je moeder.” Dat is de gesprekstechniek van een Rogeriaanse therapeut. Die kun je met een handvol regels nabootsen.
Wat Weizenbaum niet had verwacht: mensen geloofden erin. Zijn eigen secretaresse probeerde ELIZA uit en vroeg hem daarna de kamer te verlaten, zodat ze privé met ELIZA kon praten (Bron: The New Republic). Weizenbaum schrok ervan. Hij noemde het een illusie van begrip en waarschuwde de rest van zijn leven dat we computers niet moeten vertrouwen met taken waar wijsheid voor nodig is. Dat mensen een machine menselijke eigenschappen toedichten, heet sindsdien het ELIZA-effect. Je ziet het nog elke dag terug, bijvoorbeeld als mensen een AI-chatbot als vriend of therapeut gaan gebruiken. In het ergste geval spreken artsen van AI-psychose.
De vraag of een machine kan denken was toen al zestien jaar oud. Alan Turing stelde hem in 1950. Hoe dat leidde tot het vakgebied AI lees je in onze tijdlijn van de AI-geschiedenis.
Van ELIZA tot ChatGPT: 56 jaar
Na ELIZA bleef de chatbot lang een speeltje. De echte vooruitgang zat ergens anders: in spraakherkenning, zoekmachines en uiteindelijk in een nieuwe manier om taal te verwerken.
| Datum | Wat er gebeurde | Bron |
|---|---|---|
| januari 1966 | Weizenbaum beschrijft ELIZA, de eerste chatbot | CACM |
| 4 oktober 2011 | Apple zet Siri op de iPhone 4S, de eerste spraakassistent voor een groot publiek | Apple |
| maart 2016 | Microsofts chatbot Tay plaatst binnen een dag kwetsende berichten na een gerichte aanval | Microsoft |
| juni 2017 | Google-onderzoekers publiceren de transformer, de techniek onder elke moderne chatbot | arXiv |
| 30 november 2022 | OpenAI zet ChatGPT gratis online | OpenAI |
Siri kon in 2011 al bellen, sms’en, afspraken maken en het weer opzoeken als je vroeg of je een paraplu nodig had (Bron: Apple). Maar Siri werkte met vaste opdrachten. Vroeg je iets buiten het script, dan kreeg je een zoekresultaat. Tay liet in 2016 het andere uiterste zien: een bot die leerde van wat mensen hem stuurden. Binnen 24 uur had een groep gebruikers hem zo ver dat hij kwetsende berichten plaatste (Bron: Microsoft).
De doorbraak kwam uit een onderzoeksartikel. In 2017 beschreven Google-onderzoekers de transformer (Bron: arXiv). Die techniek laat een model naar een hele zin tegelijk kijken in plaats van woord voor woord. Daarmee werd het mogelijk om modellen te trainen op een groot deel van het internet. De T in GPT staat voor transformer.
Gevorderden ELIZA was een regelsysteem: patronen en antwoorden die een mens had uitgeschreven. Een LLM heeft geen regels. Het voorspelt het volgende stukje tekst op basis van statistiek uit zijn training. Daarom kan een LLM praten over onderwerpen waar niemand een regel voor schreef. Daarom kan het ook overtuigend onzin vertellen. Hoe dat voorspellen werkt, leggen we uit in hoe een taalmodel werkt.
Vier jaar ChatGPT: van chatvenster naar collega
Op 30 november 2022 zette OpenAI een gratis chatvenster online met de bescheiden aankondiging dat het een model had getraind “that interacts in a conversational way” (Bron: OpenAI). Daarna ging het hard. In februari 2026 meldde OpenAI 900 miljoen wekelijkse gebruikers en 50 miljoen betalende abonnees (Bron: TechCrunch).
Daarna kwamen de stappen elkaar in een steeds hoger tempo opvolgen:
| Datum | Wat er gebeurde | Bron |
|---|---|---|
| 14 maart 2023 | Anthropic brengt Claude uit voor bedrijven en ontwikkelaars | Anthropic |
| 25 september 2023 | ChatGPT kan kijken, luisteren en praten | OpenAI |
| 13 februari 2024 | ChatGPT krijgt een geheugen dat dingen over jou onthoudt | OpenAI |
| 12 september 2024 | OpenAI’s eerste redeneermodel o1 denkt eerst na voor het antwoordt | OpenAI |
| 23 januari 2025 | Operator: OpenAI’s eerste agent die zelf in een browser klikt | OpenAI |
| 17 juli 2025 | ChatGPT agent voert taken uit op een eigen virtuele computer | OpenAI |
| 29 september 2026 | OpenAI Dots: agents die doorwerken als jij weg bent | OpenAI |
| 21 oktober 2026 | Anthropic opent een preview van Claude Duet | Anthropic |
Leg de twee tabellen naast elkaar en je ziet het tempo. Van ELIZA tot een spraakassistent op je telefoon duurde 45 jaar. Van ChatGPT tot OpenAI’s eerste agent die zelf in een browser werkt, duurde twee jaar en twee maanden.
Beginner-tip Een redeneermodel neemt eerst tijd om een probleem in stappen op te delen voordat het antwoordt. Daardoor is het beter in rekenen, puzzels en code. Je merkt het aan een korte “denkt na”-melding in je chatbot.
Zo snel gaat het nu: elke dag iets nieuws
Hoe snel het in 2026 gaat, kunnen we zelf meten. Sinds 5 juni houden we in de AI Feature Tijdlijn elke echte nieuwe functie bij van OpenAI, Google, Anthropic en Meta. Patches en kleine verbeteringen tellen niet mee. Tot en met 29 oktober staan er 152 features in: gemiddeld één per dag.
| Maand (2026) | Nieuwe features | Waarvan nieuwe modellen |
|---|---|---|
| juni (vanaf 5 juni) | 16 | 6 |
| juli | 21 | 7 |
| augustus | 47 | 5 |
| september | 45 | 14 |
| oktober (tot en met 29 oktober) | 23 | 8 |
Van die 152 kwamen er 60 van OpenAI, 43 van Google, 35 van Anthropic en 14 van Meta. September was de drukste maand voor modellen: veertien nieuwe in dertig dagen, waaronder GPT-6 Astra, Claude Opus 5.5 en Gemini 4 Argon. Hoe snel een topmodel veroudert, zie je bij Anthropic: Claude Opus 4.8 uit juni had in september al twee opvolgers, Opus 5 in juli en Opus 5.5 in september.
Gevorderden De tijdlijn telt aankondigingen, niet wat je als gebruiker in Nederland meteen kunt gebruiken. Veel nieuwe functies starten in de Verenigde Staten of alleen voor de duurste abonnementen. Dots is voor Pro-gebruikers in de Europese Economische Ruimte voorlopig niet beschikbaar (Bron: The Next Web). Claude Duet begon op 21 oktober met een wachtlijst voor Pro- en Max-abonnees in de VS (Bron: Anthropic).
Wat een AI-chatbot nu allemaal kan
De chatbot van eind 2026 lijkt nauwelijks meer op het chatvenster van 2022. Dit zit er inmiddels in, bij de grote vier in elk geval in de betaalde versies:
| Functie | Wat je ermee doet | Sinds (voor consumenten) |
|---|---|---|
| Chatten en schrijven | Teksten, mails en samenvattingen maken | 2022 |
| Kijken en praten | Een foto laten uitleggen, hardop een gesprek voeren | 2023 |
| Geheugen | De chatbot onthoudt wie je bent en wat je eerder vroeg | 2024 |
| Redeneren | Lastige vragen in stappen oplossen | 2024 |
| Diepgaand onderzoek | Tientallen bronnen laten doorzoeken voor één rapport | eind 2024 |
| Agent | Zelf een browser of computer bedienen voor een taak | 2025 |
| Altijd-aan-agent | Doorwerken, opletten en je melden als iets aandacht vraagt | 2026 |
De laatste rij is de stap van dit najaar. Een chatbot wacht op jouw vraag. Een agent als OpenAI Dots of Claude Duet komt zelf naar je toe. Duet stuurt bijvoorbeeld ‘s ochtends een kort overzicht van wat belangrijk is in je gekoppelde apps en kijkt elke paar uur of er iets is waar jij naar moet kijken (Bron: Anthropic). Voor hij een bericht verstuurt, iets betaalt of iets verwijdert, vraagt hij eerst toestemming. Google en Meta zetten dezelfde stap met Gemini agent en Muse. Wat agents wel en niet kunnen, staat in AI-agents in 2026.
Wat ELIZA ons nog steeds leert
Het ELIZA-effect is niet weg. Het is groter geworden, omdat de chatbots van nu zo veel beter klinken. Een agent die je mailbox leest en uit zichzelf voorstellen doet, voelt als een collega. Hij is het niet. Hij kan een mailthread verkeerd lezen of de urgentie verkeerd inschatten, schrijft Anthropic zelf over Duet (Bron: Anthropic). Weizenbaums les uit 1966 geldt dus nog steeds: hoe menselijker een machine klinkt, hoe beter je moet blijven nakijken wat hij doet.
Gevorderden Let bij agents vooral op wat je koppelt en welke acties zonder jouw goedkeuring mogen. Zet acties die iets versturen, betalen of verwijderen altijd op goedkeuring. Bekijk na een week wat de agent in jouw naam heeft gedaan.
Dit stuk werken we bij zodra er een nieuwe stap bij komt. Wil je elke nieuwe functie meteen zien, volg dan de AI Feature Tijdlijn: daar staat binnen een dag wat er die week weer bij kwam.