Update 1 oktober 2026We hebben een sectie toegevoegd over de uitspraak van 25 september: het hof van beroep in Washington D.C. wees met 2 tegen 1 de bezwaren van Anthropic af, omdat het Pentagon het bedrijf volgens de meerderheid mocht weren vanwege zijn weigering een essentiële contractvoorwaarde te accepteren (uitspraak). Lees verder onder ‘Het hof kiest voor het Pentagon’.
Update 25 september 2026Anthropic vocht het label ‘supply chain risk’ aan. Een federale rechter in San Francisco noemde het in augustus onrechtmatige vergelding, maar het hof van beroep in Washington D.C. oordeelde op 25 september met 2 tegen 1 dat het Pentagon Anthropic mag blijven weren (bron). We hebben ook de passages over Anthropics weigering, OpenAI’s rode lijnen en de EU AI Act gecorrigeerd op basis van de verklaringen vanAnthropicenOpenAI. Verduidelijkt: de tien Nederlandse AI-toezichthouders onder coördinatie van AP en RDI zijn beoogd in een wetsvoorstel dat nog geen wet is; formeel is nog niemand aangewezen (Rijksoverheid).
De AI die geen oorlog zou maken
Stel je voor: je begint een AI-bedrijf met één grote belofte. Veilige kunstmatige intelligentie, in dienst van de mensheid. Geen wapens. Geen surveillance. Gewoon slimme tools die het leven beter maken.
Fast forward naar maart 2026. Diezelfde AI-modellen gaan draaien op geclassificeerde netwerken van het Pentagon. Officieel voor analyse en ondersteuning, niet voor wapens, maar wel midden in het hart van de Amerikaanse oorlogsmachine (Bron: Reuters).
Dat is, in een notendop, het verhaal van OpenAI dit jaar. En de vraag die erboven hangt is niet alleen hoe we hier gekomen zijn. De veel interessantere vraag: wie tekent eigenlijk de rode lijnen als AI en oorlog samenkomen?
Beginner-tipOpenAI is het bedrijf achter ChatGPT. Ze begonnen als non-profit met de missie om “veilige AI voor de mensheid” te bouwen. Die missie botst nu met de realiteit van miljardencontracten en geopolitieke druk.
Van onderzoeksclubje naar machtsfactor
OpenAI begon als een soort non-profit met grootheidswaanzin — in de best mogelijke zin. Open research, publicaties, veiligheid voorop. Het plan was helder: bouw veilige AGI en verdeel de voordelen eerlijk.
Maar frontier-modellen bouwen bleek verdomd duur. Compute, talent, datacenters — dit was geen hobbybedrijf meer, dit was het budget van een klein land. De structuur werd aangepast: eerst een capped-profit bedrijf bovenop de non-profit, in oktober 2025 een public benefit corporation onder de non-profit OpenAI Foundation, en intussen miljarden aan investeringen uit Big Tech. De toon verschoof van “we doen onderzoek” naar “we leiden de race.”
Met GPT-3, GPT-4 en steeds krachtigere opvolgers groeide OpenAI uit tot een van de infrastructuurspelers van de AI-wereld. Op dat punt word je niet meer alleen interessant voor developers en startups. Dan gaan ook generaals en nationale veiligheidsadviseurs je roadmap lezen.
Washington kiest kleur
Tegelijk begon in Washington een heel ander gesprek te koken. De angst voor “woke AI” in de overheid. De strijd om welke waarden er in die modellen gebakken zitten. De Trump-administratie besloot dat sommige AI-leveranciers te veel een eigen morele agenda hadden — of in elk geval niet netjes in de politieke pas liepen (Bron: NPR / Bron: The Guardian).
Dat leidde tot concrete stappen. Bepaalde bedrijven werden in federale systemen teruggeduwd of als risico bestempeld. Niet puur vanuit cybersecurity, maar ook vanuit ideologie: wie bepaalt wat “acceptabele antwoorden” zijn in systemen die miljoenen ambtenaren gebruiken?
AI werd niet langer behandeld als neutrale infrastructuur. Het werd een strategische en ideologische component van de staat. Dát is de context waarin de nieuwe defensiedeals zijn gesloten.
De deal zelf
En dan komt OpenAI in beeld. De kern: de krachtigste modellen draaien voortaan in zwaar afgeschermde, geclassificeerde omgevingen van het Pentagon. Intelligence-analyse, planning, simulaties, besluitondersteuning. Geen publieke API met een leuk dashboard, maar verstopt achter clearance-niveaus op afgeschermde netwerken (Bron: NY Times / Bron: CNBC).
Het officiële verhaal klinkt geruststellend. OpenAI noemt drie rode lijnen: geen massasurveillance van Amerikanen, geen aansturing van autonome wapensystemen en geen geautomatiseerde beslissingen met hoge inzet. Het levert alleen via de cloud, met zijn eigen veiligheidslaag en eigen engineers met clearance. De technologie is een assistent, geen trigger-finger (Bron: OpenAI) (Bron: Reuters).
Maar de nuance zit in de details. “Geen wapens bouwen” klinkt prima op een website. Het wordt een stuk troebeler als je AI bouwt die oorlogsplanning versnelt, intelligence sneller doorploegt en commandanten adviseert over wat tactisch “optimaal” is. Is dat geen onderdeel van de oorlogsmachine, ook al druk jij zelf niet op de knop?
GevorderdenGeclassificeerde netwerken zijn afgeschermd van het publieke internet. Dat maakt externe controle door buitenstaanders vrijwel onmogelijk. DeEU AI Acthelpt daar niet: AI die uitsluitend voor militaire, defensie- of nationale-veiligheidsdoeleinden wordt gebruikt, valt volgens artikel 2 lid 3 buiten de wet. Voor civiele AI in Europa gelden de transparantieregels wél. Hoe dat transparantie-regime in Nederland straks wordt gehandhaafd — viatien toezichthouders die AP en RDI volgens het wetsvoorstel gaan coördineren— schreven we uit in een aparte gids.
De backlash
Dat de deal een storm zou veroorzaken, had niemand verrassend mogen vinden.
Vanuit de AI-safety-gemeenschap klonken meteen zorgen over militarisering. Als je AI eenmaal inzet in oorlogsscenario’s, krijg je snel escalatie, ondoorzichtige beslissingen en de verleiding om steeds meer aan de machine over te laten. Zeker als de tegenstander hetzelfde doet (Bron: Platformer). Voor wie niet vertrouwd is met de term: zie onze uitleg over wat AI-safety eigenlijk betekent en waarom het méér is dan een marketingterm.
Burgerrechten- en privacyorganisaties wezen erop dat “geen binnenlandse surveillance” een papieren belofte is. Het verschil tussen analyse van buitenlandse dreigingen en analyse van binnenlandse doelwitten kan in de praktijk één beleidswijziging zijn. En de mensen die dat beleid schrijven, zitten niet bij OpenAI.
De bredere tech-community vroeg zich hardop af: kun je geloofwaardig blijven praten over “AI voor de mensheid” terwijl je je beste systemen levert aan het hart van de militaire macht? Reddende engel én wapensmid tegelijk — dat is een lastige pitch.
De U-turn
De reactie uit San Francisco liet niet lang op zich wachten. Naarmate de kritiek aanzwol, bleek dat de rode lijnen in het contract nogal vaag geformuleerd waren. Dat leidde op 2 maart 2026 tot een aanvulling: de AI mag niet opzettelijk worden ingezet voor binnenlandse surveillance van Amerikanen, ook niet via commercieel gekochte persoonsgegevens, en inlichtingendiensten als de NSA vallen er niet zonder aparte afspraak onder (Bron: BBC / Bron: NY Times).
Sam Altman gaf toe dat de haastig gesloten deal er “opportunistisch en slordig” uitzag (“looked opportunistic and sloppy”) (Bron: CNBC). De boodschap: we hebben geluisterd, we hebben bijgestuurd, we blijven aan de goede kant.
Maar er bleef een cruciaal wrijvingspunt. Wie trekt de lijn als het echt spannend wordt? De operationele beslissingen — wat er met de modellen gebeurt in missie X of operatie Y — liggen bij de overheid en het leger (Bron: CNBC). OpenAI kan clausules schrijven en audits bijhouden, maar staat aan de zijlijn zodra de tech is uitgerold.
Het morele kompas is bijgewerkt naar versie 1.0.1. Maar de handen aan het stuur zijn niet die van de ontwikkelaars.
Anthropic: principieel of naïef?
In dit verhaal duikt steeds dezelfde tegenhanger op. Anthropic positioneert zich als veiligheid-first, maar is geen pacifist. Claude was volgens het bedrijf het eerste frontier-model op geclassificeerde overheidsnetwerken en wordt bij Defensie gebruikt voor onder meer inlichtingenanalyse en operationele planning. Nee zei Anthropic tegen twee concrete toepassingen: massasurveillance van Amerikanen en volledig autonome wapens. Die grenzen weigerde het in februari 2026 te schrappen (Bron: Anthropic / Bron: The Guardian / Bron: NPR).
Het gevolg? President Trump gaf federale diensten opdracht om met een uitfaseringstermijn van zes maanden te stoppen met Anthropic, en minister Hegseth bestempelde het bedrijf als “supply chain risk”, een label dat normaal voor buitenlandse leveranciers is bedoeld. Het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken stapte volgens berichten over naar OpenAI (Bron: Seeking Alpha).
Dat roept een pijnlijke vraag op. Loont morele ruggengraat nog in de AI-wereld? De partij die het meest principieel is, verliest deals. De partij die zegt “we willen best, als we er een PDF met rode lijnen naast mogen leggen” wint.
In de AI-oorlog kun je blijkbaar ook té ethisch zijn. Wie de onderliggende morele principes scherp wil krijgen — eerlijkheid, menselijke autonomie, verantwoordingsplicht — leest onze gids AI en ethiek: hoe houden we AI menselijk?. Daarin werken we uit waarom dit soort afwegingen niet alleen bedrijfsstrategie maar publieke rechtvaardigheid raken.
Het hof kiest voor het Pentagon
Op 25 september 2026 deed het federale hof van beroep in Washington D.C. uitspraak in de zaak Anthropic PBC v. United States Department of War. Rechters Gregory Katsas en Neomi Rao vormden de meerderheid, Karen LeCraft Henderson schreef een afwijkende mening; de verzoeken van Anthropic werden afgewezen (Bron: D.C. Circuit). Volgens de meerderheid mocht het ministerie Anthropic uitsluiten op grond van de Federal Acquisition Supply Chain Security Act (FASCSA), omdat het bedrijf weigerde een contractvoorwaarde te accepteren die het ministerie essentieel vond, en niet vanwege zijn pleidooi voor strengere AI-regels. Daarmee viel ook het beroep op de vrijheid van meningsuiting weg (Bron: Reason/Volokh Conspiracy).
Het opvallendste is hoe breed de meerderheid het woord ‘manipuleren’ uit die wet leest: elke bewuste aanpassing van hoe een product werkt telt, ook zonder kwade opzet. Henderson vond dat de wet bedoeld is voor buitenlandse tegenstanders die stiekem gemanipuleerde producten binnensmokkelen, niet voor een Amerikaans bedrijf dat zijn voorwaarden openlijk op tafel legt (Bron: Reason/Volokh Conspiracy). Charlie Bullock van het Institute for Law & AI zei tegen Defense One dat Anthropic met “bijna elke andere twee rechters” een goede kans had gemaakt (Bron: Defense One).
De uitspraak botst met een eerdere zege voor Anthropic: een federale rechter in Californië blokkeerde de aanwijzing op 27 augustus op grond van de vrijheid van meningsuiting en behoorlijk procesrecht, maar die zaak ging over een andere wettelijke grondslag (Bron: Runtime Wire). Anthropic zegt “alle opties, inclusief verdere toetsing” te overwegen, zoals een herbehandeling door het voltallige hof of een gang naar het Hooggerechtshof (Bron: Defense One).
Voor de vraag in dit stuk is de les ongemakkelijk. In deze zaak zijn de rode lijnen van een AI-bedrijf zelf het risico dat de overheid mag weren. Voor een Europese lezer is dat een reden om goed te kijken wat een leverancier in zijn voorwaarden zet, en wat er gebeurt als een overheid die voorwaarden niet accepteert.
Wie houdt de stift vast?
Als je een paar stappen achteruit zet, gaat dit verder dan één deal of één bedrijf. Het gaat over de vraag wie de macht heeft over extreem krachtige modellen in situaties waar levens op het spel staan.
AI wordt steeds beter in informatieverwerking, patroonherkenning en het voorstellen van acties. In een militaire context: razendsnelle dreigingsanalyse, geoptimaliseerde routes, doelprioritering, aanbevelingen over het juiste moment om toe te slaan. Je hoeft de vuurknop niet te automatiseren om AI een cruciale rol te geven in oorlog.
De officiële rode lijnen zeggen: geen autonome wapens, geen directe targeting, geen binnenlandse surveillance. Maar die lijnen staan op papier binnen een juridische context die kan veranderen. Een volgende regering kan de interpretatie verruimen. Een nieuw conflict kan “tijdelijke uitzonderingen” rechtvaardigen. En de systemen zelf zijn zwarte dozen voor het publiek.
De vraag is niet alleen of de lijnen goed getekend zijn. De vraag is wie de stift vastheeft als het erop aankomt.
Wat betekent dit voor jou als developer?
Misschien klinkt dit als ver-van-je-bed-geopolitiek. Maar als je met AI werkt, zit je dichter op dit verhaal dan je denkt.
Je bouwt een chatbot, een planningstool, een data-analysepipeline. Prima. Maar als die draait bovenop modellen en infrastructuur die steeds dieper verstrengeld raken met defensie, is het niet ondenkbaar dat jouw werk — direct of indirect — in dat ecosysteem belandt. In grote organisaties en overheidsprojecten verlies je al snel de zichtlijn op eindgebruik.
Een paar ongemakkelijke vragen die je jezelf kunt stellen:
- Ben ik oké met het idee dat mijn code in een militaire context kan worden gebruikt?
- Wil ik werken bij een bedrijf dat actief defensiecontracten nastreeft?
- Hoe denk ik over open-source in een wereld waar “iedereen kan het gebruiken” ook betekent: defensie kan het gebruiken?
Voor labs en startups wordt dit een strategische keuze. Vol op overheids- en defensiegelden — met alle politieke en reputatiedynamiek die erbij hoort — of bewust grenzen trekken, met het risico dat je commercieel terrein verliest?
De nieuwe normaliteit
Misschien was het naïef om te denken dat frontier-AI zich buiten de geopolitiek kon houden. Elke technologie die zoveel impact heeft op informatie, besluitvorming en macht, eindigt vroeg of laat in de veiligheidsdoctrines van staten. De vraag is niet óf AI gemilitariseerd wordt. De vraag is hoe ver, hoe snel, en door wie.
OpenAI’s deal met het Pentagon is niet de uitzondering. Het is het begin. Andere labs volgen, sommige openlijk, andere stilletjes. Verdragen en afspraken kunnen proberen de ergste excessen te voorkomen, maar tot die tijd zijn contractclausules en vertrouwensverklaringen het belangrijkste morele vangnet.
We begonnen dit verhaal met een idealistisch researchlabje dat de mensheid een veilige AGI beloofde. Intussen is datzelfde pad verstrengeld geraakt met defensie, nationale veiligheid en politieke macht.
“Alignment met de mensheid” klinkt mooi. Maar in de praktijk lijkt AI steeds vaker afgestemd te worden op de prioriteiten van staten.
Skynet blijkt uiteindelijk geen opstandige superintelligentie. Het is gewoon een SaaS-contract met heel veel addenda, een paar rode lijnen — en een klant die beslist wanneer die lijnen rekbaar worden.
Hoe rekbaar die lijnen bleken, werd eind augustus 2026 zichtbaar: het Pentagon zette ChatGPT en Grok aan voor 3 miljoen militairen, en Claude niet.