Op 23 juni 2026 stapte minister Sjoerd Sjoerdsma het gebouw van het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken in Washington D.C. binnen — en tekende er een verklaring die Nederland tot het 15e lid van Pax Silica maakte. Wat er staat is minder ingewikkeld dan de naam doet vermoeden, maar de reden dat Amerika Nederland wilde, is wel een verhaal apart.
Wat is Pax Silica?
De naam klinkt als een klassieke vredesverdrag, maar het is geen militair akkoord. Pax Silica — letterlijk “silicium-vrede”, een verwijzing naar het materiaal in chips — is een economisch-diplomatisch initiatief dat de VS in december 2025 lanceerde. Het doel: de toeleveringsketen voor halfgeleiders en AI-technologie beveiligen en de afhankelijkheid van China terugdringen.
De lidstaten spreken af samen te werken aan economische veiligheid in die sectoren: van de winning van kritieke grondstoffen tot de eindproducten die ervan worden gemaakt. Concreet gaat het om informatie-uitwisseling, gecoördineerd exportbeleid en afstemming van investeringen in de chip- en AI-industrie. Voor nu is het een intentieverklaring; bindende afspraken worden per deelterrein uitgewerkt.
Naast Nederland zijn inmiddels onder meer Australië, India, Israël, het Verenigd Koninkrijk, Japan en Zuid-Korea aangehaakt.
Waarom wilde Amerika Nederland
Hier wordt het interessant. Nederland is niet het grootste land in de alliantie, niet het rijkste, en ook niet de grootste markt. Maar het heeft iets dat geen ander land heeft: ASML.
Het Veldhovense bedrijf maakt extreme ultraviolet (EUV) lithografiemachines — de apparaten waarmee de allernieuwste chips worden “belicht”, het proces dat de minuscule patronen in silicium etst. Geen ASML-machine, geen geavanceerde chip. En er is geen alternatief; geen Chinese, Japanse of Amerikaanse fabrikant heeft de technologie ook maar in de buurt.
ASML steunt Pax Silica en verwelkomde de toetreding van Nederland. Het bedrijf zit daarmee in een bijzondere positie: het is een bedrijf uit Veldhoven met een leverage op de wereldwijde geopolitiek die zijn omvang ver overstijgt.
Beginner-tip:ASML maakt geen chips zelf. Ze maken de machines die chipfabrikanten als TSMC en Samsung gebruiken om chips te produceren. Vergelijk het met de machines die bakkerijen gebruiken: ASML bouwt de ovens, anderen bakken het brood.
Wat tekende Sjoerdsma precies?
Een verklaring van toetreding tot het Pax Silica-initiatief. Aanwezig was ook Jacob Helberg, de Amerikaanse Undersecretary of State for Economic Affairs. Het is geen bindend verdrag in volkenrechtelijke zin, maar politiek is het een duidelijk signaal: Nederland kiest de Amerikaanse kant in de technologische machtsstrijd.
Sjoerdsma omschreef het zelf zo: “Pax Silica biedt kansen voor de Nederlandse economie en verstevigt de handelspositie van Nederland. Binnen Pax Silica werken we met andere landen samen aan onze economische veiligheid in een geopolitiek onrustige wereld.”
Het kabinet noemt drie beoogde voordelen: meer AI-financiering richting Nederland, meer Nederlandse banen in de hightechsector, en een stevigere positie voor ASML en andere techbedrijven.
Europa volgt in korte tijd
Nederland is niet de enige Europese partij die meedoet. De Europese Commissie en meerdere andere EU-lidstaten hebben al aangegeven zich op korte termijn aan te sluiten. Dat verandert de dynamiek: Pax Silica wordt daarmee niet alleen een set bilaterale akkoorden met de VS, maar gaat ook het Europese technologiebeleid raken.
Dat past in een bredere trend. De discussie over sovereign AI — of Europa zijn eigen AI-infrastructuur moet controleren is het afgelopen jaar aangewakkerd door exportbeperkingen en de mogelijkheid dat westerse AI-diensten in Europa worden geblokkeerd. Een alliantie als Pax Silica is één van de manieren waarop overheden proberen grip te houden op technologie die ze zelf niet meer volledig beheersen.
Gevorderden:Pax Silica overlapt deels met de Foreign Direct Product Rule (FDPR) die de VS al gebruikt om ASML-export naar China te beperken. Wat er nog niet duidelijk is: in hoeverre Pax Silica die bestaande exportbeperkingen aanscherpt of alleen coördineert. Dat wordt de komende maanden concreter.
Hoe past dit bij ander Nederlands AI-beleid?
Pax Silica staat niet op zichzelf. Het kabinet werkt al langer aan een pakket aan instrumenten:
- De Wet vifo, die per 1 januari 2027 van kracht wordt, geeft de overheid bevoegdheid om overnames van strategische techbedrijven te toetsen en te blokkeren.
- De EU AI Act regelt wat AI-systemen aan burgers mogen doen en eist transparantie van bedrijven die hoog-risico AI inzetten.
- GPT-NL en de AI-fabriek in Groningen zijn de infrastructuurzijde: eigen rekencapaciteit voor Europese AI-modellen.
Pax Silica voegt de diplomatieke component toe: met welke landen werkt Nederland samen om te zorgen dat die infrastructuur ook daadwerkelijk gebouwd kan worden?
Wat merkt jij hiervan?
Eerlijk antwoord: op korte termijn waarschijnlijk niets direct. Pax Silica werkt via beleid, niet via producten. Je krijgt er geen andere telefoon of goedkopere AI-software van.
Wat op de iets langere termijn relevant is: dit soort akkoorden bepaalt mede welke AI-technologie beschikbaar blijft in Europa en onder welke voorwaarden. Of ChatGPT, Claude of Google AI hier vrij beschikbaar blijven, hangt óók af van de geopolitieke verhoudingen. Het was niet zo lang geleden een theoretische vraag. Na de VS-exportbeperkingen richting China weten we dat het ook concreet kan worden.