Een oogziekte die sluipend je gezichtsveld opvreet, nauwelijks klachten geeft en bij de helft van de patiënten onontdekt blijft. Glaucoom is precies het soort probleem waar AI-screening voor bedoeld lijkt, en het Oogziekenhuis Rotterdam werkt er al sinds 2019 aan. In juni 2026 kwam het onderwerp terug in het nieuws, toen een praktijktest bij Bergman Clinics van start ging. Daarom zochten we het uit: wat is er echt bewezen, en wanneer merk jij er iets van?
Update 25 september 2026 Aangevuld met de praktijktest die Bergman Clinics en OculomiX(ai.) met het Oogziekenhuis in juni 2026 startten: de AI-screening wordt bij 1.000 patiënten vergeleken met het oordeel van de oogarts (bron: Het Oogziekenhuis Rotterdam, 8 juni 2026). Gecorrigeerd: AI in medische hulpmiddelen hoeft volgens het Digital Omnibus-akkoord pas per 2 augustus 2028 aan de hoog-risico-eisen van de AI Act te voldoen, niet per december 2027. Ook zijn de herkomst van de 86%-score en de claim over een huisartsenonderzoek rechtgezet.
Voor wie is dit artikel? Voor iedereen die wil weten of AI in de zorg meer is dan een belofte, en zeker voor wie ouder is dan 40 of glaucoom in de familie heeft. Geen medische kennis nodig; we leggen elk begrip uit.
De ziekte die je niet voelt aankomen
Glaucoom beschadigt de oogzenuw, meestal geleidelijk en vaak door een te hoge oogdruk. De schade is onomkeerbaar. Behandeling met oogdruppels of een ingreep kan de achteruitgang stoppen, maar wat weg is, komt niet terug. Wereldwijd is glaucoom de belangrijkste oorzaak van onomkeerbare blindheid (Bron: Het Oogziekenhuis Rotterdam).
De aantallen zijn fors. In Nederland hebben naar schatting 150.000 tot 300.000 mensen glaucoom, en uiteindelijk wordt ongeveer 10% van de patiënten blind aan beide ogen, 25% aan één oog (Bron: MedNet). Oogarts Hans Lemij van het Oogziekenhuis wijst op Australisch onderzoek met een pijnlijke uitkomst: ongeveer de helft van de mensen met glaucoom wist niet dat ze het hadden. Iedereen die het wél wist, was het jaar ervoor bij een oogprofessional geweest die de diagnose aanvankelijk had gemist. De situatie in Nederland is volgens hem vermoedelijk niet veel anders.
Daar komt een capaciteitsprobleem bij. Het aantal glaucoomgevallen stijgt met de vergrijzing (schattingen gaan richting 112 miljoen patiënten wereldwijd in 2040), terwijl het aantal oogartsen niet meegroeit.
Beginner-tip Een fundusfoto is simpelweg een foto van de binnenkant van je oog, gemaakt met een speciale camera bij de oogarts, optometrist of steeds vaker de opticien. Het maken duurt seconden en doet geen pijn.
Wat Rotterdam bouwde: 100.000 foto’s en een wedstrijd
Het Oogziekenhuis startte in 2019, op initiatief van glaucoomspecialist Hans Lemij en onderzoeker Koen Vermeer, een grootschalig project om glaucoomscreening met AI mogelijk te maken (Bron: Het Oogziekenhuis Rotterdam). De aanpak was opvallend grondig, en juist die grondigheid maakt de resultaten geloofwaardig.
Eerst de data. Er bestond al een Chinees algoritme voor glaucoomdetectie, maar dat presteerde duidelijk minder op niet-Chinese ogen. Het Rotterdamse team bouwde daarom een database van ruim 100.000 fundusfoto’s van mensen met diverse etniciteit, een representatieve mix van de wereldbevolking. Voor het labelen van die foto’s werden 91 optometristen en oogartsen uit binnen- en buitenland geschoold en geëxamineerd; uiteindelijk waren er 20 goed genoeg om de foto’s stuk voor stuk te beoordelen als ‘glaucoom’, ‘geen glaucoom’ of ‘niet te beoordelen’ (Bron: MedNet).
Toen het model zelf. Samen met de Universiteit van Amsterdam organiseerde het team begin 2022 een internationale wedstrijd, de AIROGS-challenge. Daar deden volgens Lemij 351 teams uit 51 landen aan mee, en het winnende model haalde een sensitiviteit van 86% bij een specificiteit van 95% (Bron: MedNet). In gewone taal: het vindt 86 van de 100 glaucoomgevallen en slaat zelden vals alarm bij gezonde ogen. Het ziekenhuis meldde in 2022 zelf 85%, “ongeacht etniciteit en ongeacht de gebruikte funduscamera”. Het vakartikel over de challenge concludeert dat de beste modellen presteren op het niveau van de twintig oogartsen en optometristen die de foto’s beoordeelden (Bron: IEEE Transactions on Medical Imaging).
Die hoge specificiteit is bewust. “Met te veel valspositieven wordt de gezondheidszorg immers overspoeld; een onwenselijk scenario”, legt Lemij uit in een interview met MedNet. Elke onterecht doorverwezen patiënt kost immers een plek op een toch al volle polikliniek.
Gevorderden De dataset (Ophthalmology Science, 2023) en de challenge-resultaten (IEEE TMI, 2024) zijn peer-reviewed gepubliceerd, een belangrijk verschil met de vele zorg-AI-claims die alleen in persberichten bestaan. De kanttekening: deze cijfers komen uit retrospectieve beoordeling van bestaande foto’s. Prospectieve resultaten uit de dagelijkse screeningspraktijk, met echte patiëntstromen en wisselende fotokwaliteit, zijn een andere toets. De praktijktest bij Bergman Clinics (1.000 patiënten, gestart in juni 2026) moet die data leveren; de resultaten zijn nog niet gepubliceerd.
Van bewezen model naar bevolkingsonderzoek
Hier wordt het verhaal interessanter dan de gemiddelde kop doet vermoeden. De techniek werkt, maar tussen een goed model en een AI-check bij jou om de hoek zitten drie hindernissen die niets met techniek te maken hebben.
De bewijslast voor een bevolkingsonderzoek. De ambitie van Lemij is een landelijk screeningsprogramma zoals bij borst- en darmkanker. Het ministerie van VWS hanteert daarvoor 20 criteria. Het Oogziekenhuis voert daarom samen met de Erasmus Universiteit een kosteneffectiviteitsstudie uit, en moet aantonen dat het model goed presteert op de Nederlandse bevolking (Bron: MedNet).
De financiering. Voor diabetische retinopathie (netvliesschade door diabetes) bestaat structurele vergoeding door zorgverzekeraars, omdat die screening onderdeel is van de standaard diabeteszorg. Voor glaucoom is die er niet. De camera’s en de AI bestaan al; wat ontbreekt is iemand die de screening betaalt.
De certificering. Medische AI moet een CE-markering hebben en valt onder de Europese regels voor medische hulpmiddelen. Lemij noemt de complexiteit van die procedure als rem: bij elke wijziging moet alles opnieuw worden getest. Daar komt de EU AI Act nog bovenop, die AI in medische hulpmiddelen als hoog risico aanmerkt. Volgens het Digital Omnibus-akkoord gelden die hoog-risico-eisen voor AI in gereguleerde producten zoals medische hulpmiddelen pas vanaf 2 augustus 2028.
De publieke aandacht is er al langer: in juni 2022 besteedde het Algemeen Dagblad uitgebreid aandacht aan het project in een interview met Lemij (Bron: Het Oogziekenhuis Rotterdam). De volgende stap is de praktijk. Sinds juni 2026 testen Bergman Clinics en oogzorgbedrijf OculomiX(ai.), met Lemij en arts-promovendus Sebastiaan van Meyel van het Oogziekenhuis, AI-screening op fundusfoto’s bij 1.000 patiënten met glaucoom in de familie. De AI-uitslag wordt vergeleken met de beoordeling door de oogarts, en de resultaten volgen in een wetenschappelijke publicatie (Bron: Het Oogziekenhuis Rotterdam). De beweging gaat dus stap voor stap van het laboratorium naar de dagelijkse zorg. De huisartsenpraktijk zet AI intussen vooral bij de administratie in; wat daar nu al werkt, beschrijven we in AI in de huisartsenpraktijk.
Wat dit zegt over AI in de zorg
Dit project laat zien hoe het hoort: een echt probleem, jaren bouwen aan representatieve data, onafhankelijke validatie via een open challenge en publicatie in vakbladen. Vergelijk dat met de gemiddelde zorg-AI-aankondiging en je begrijpt waarom oogheelkunde steevast als voorbeeldsector wordt genoemd. Wie wil zien hoe groot de kloof kan zijn tussen AI-belofte en AI-bewijs, leest ons stuk over wat kunstmatige intelligentie nu echt is, inclusief de mythes.
Tegelijk is dit ook het eerlijke verhaal over het tempo. Zeven jaar na de start van het project is er een bewezen model, maar nog geen screening waar jij je voor kunt aanmelden. De AI schiet daarbij niet tekort; zorg draait nu eenmaal op financiering, certificering en bewijs. Dezelfde dynamiek zagen we bij Microsoft’s Copilot for Health: de demo is er altijd eerder dan de vergoede zorgtoepassing.
Een vergelijkbaar patroon zie je bij genetisch onderzoek: DeepMind’s AlphaGenome Atlas versnelt de zoektocht naar de oorzaak van een ziekte, maar levert nog geen kant-en-klare behandeling op.
Tot het zover is, blijft het advies van de oogwereld onveranderd en concreet: laat boven de 40, of eerder bij glaucoom in de familie, periodiek je ogen controleren bij een optometrist of opticien met funduscamera. De AI komt eraan; je oogzenuw wacht daar niet op.