Op 26 oktober 2026 maakte het kabinet bekend dat er bij de rijksoverheid tot 2035 ongeveer 25.000 voltijdbanen verdwijnen. AI moet helpen om het werk op te vangen. Dat klinkt alsof chatbots straks ambtenaren vervangen, maar zo staat het niet in het plan. Hieronder lees je wat er wel staat, wat AI op dit moment echt oplevert en wat je er als burger van gaat merken.
Wat het kabinet precies van plan is
Het plan is in de eerste plaats een bezuiniging van 3,5 miljard euro per jaar. AI is daarin een van de middelen. Staatssecretaris Eric van der Burg (Slagvaardige Overheid) schreef de Tweede Kamer dat de rijksdienst in 2027 900 miljoen euro moet besparen, oplopend tot 3,5 miljard euro per jaar vanaf 2035. Volgens wat de Kamerbrief een grove inschatting noemt, verdwijnen daarmee om en nabij de 25.000 voltijdbanen, verspreid over meerdere jaren. De 3,5 miljard is volgens de brief nog exclusief de niet volledig uitgekeerde inflatiecorrectie (Bron: Kamerbrief). Politie en defensie zijn uitgezonderd (Bron: Rijksoverheid).
Van de 160.016 voltijdbanen eind 2025 is dat volgens onze berekening een kleine 16 procent (Bron: Kamerbrief). Het vorige kabinet wilde nog 22 procent (Bron: Binnenlands Bestuur). Die 16 procent is een gemiddelde. De pijn wordt niet gelijk verdeeld: voor veel organisaties gaat het om ongeveer een vijfde van het personeel en het kan oplopen tot ongeveer 45 of in een enkel geval zelfs 60 procent (Bron: Kamerbrief). Welke ministeries en diensten het hardst geraakt worden, staat nog nergens. Dat volgt in de voorjaarsnota, waarvoor het kabinet geen jaartal noemt.
Beginner-tip Een voltijdbaan (fte) is een rekeneenheid voor een volledige werkweek. 25.000 fte is dus niet precies 25.000 mensen: twee collega’s die elk de helft van de week werken, tellen samen als één fte.
Het kabinet noemt vier manieren om tot die besparing te komen (Bron: Rijksoverheid):
| Middel | Wat het kabinet noemt |
|---|---|
| Minder regels | Elk jaar minstens 500 regels schrappen of vereenvoudigen, onder meer met een jaarlijkse Vereenvoudigingswet |
| Minder adviesorganen en evaluaties | Nu 28 vaste adviescolleges, zo’n 150 adviescommissies en ongeveer 400 beleidsevaluaties per jaar; die gaan fors omlaag |
| Slimmer organiseren | ICT standaardiseren, gegevens delen tussen overheden, één werkplek per twee medewerkers |
| AI | Doelen en besparingsplannen volgen in het eerste kwartaal van 2027 |
Waar AI in het plan zit en hoe groot dat stuk is
Hoeveel van de 3,5 miljard euro AI moet opleveren, zegt het kabinet niet. Het persbericht noemt AI één keer: in het eerste kwartaal van 2027 komt het kabinet met doelen en besparingsplannen om AI in te zetten en productiever te werken. Welke toepassingen dat worden, staat er niet in (Bron: Rijksoverheid). De Kamerbrief noemt de inzet van AI ook bij inkoop en waarschuwt tegelijk. In de lessen uit eerdere bezuinigingen staat: “Overschat de formatieve effecten van digitalisering en AI niet.” De beloftes van minder kosten en minder personeel zijn de afgelopen twee decennia volgens de brief niet ingelost (Bron: Kamerbrief).
Buitenlandse media maakten van het plan een “AI-led overhaul”, zoals de kop van Bloomberg luidde (Bron: The Star). Daarmee wordt AI groter gemaakt dan het plan zelf doet. Ook het geld ontbreekt nog. Columnist Anne Bos van Parlement.com wees erop dat er in de plannen tot nu toe niets is gereserveerd voor investeringen in AI. Onderhoud van en toezicht op ICT zijn volgens haar onmisbaar, zoals de Belastingdienst heeft gemerkt (Bron: Parlement.com).
De Algemene Rekenkamer waarschuwde dit najaar al dat in de begrotingen van het kabinet de keuzes ontbreken die nodig zijn om het aantal ambtenaren echt terug te dringen (Bron: Binnenlands Bestuur). Slimmer werken is ook in het plan zelf maar een deel van de oplossing. Volgens de Kamerbrief komt ongeveer een derde van de besparing uit efficiënter werken. Voor de rest zijn fundamentele keuzes nodig over wat de overheid anders, minder of helemaal niet meer doet (Bron: Kamerbrief).
Gevorderden 3,5 miljard euro gedeeld door 25.000 fte is 140.000 euro per voltijdbaan. Dat is geen gemiddeld ambtenarensalaris: de besparing zit ook in externe inhuur, huisvesting, ICT en andere organisatiekosten (Bron: De Belegger). Bij de AI-plannen van 2027 zijn daarom twee getallen het belangrijkst: welk deel van het bedrag aan AI wordt toegeschreven en wat de investering ertegenover is.
Wat AI nu echt oplevert in organisaties
Het bewijs dat AI op grote schaal werk overneemt, is in 2026 nog dun. In een peiling van Gartner onder 2.002 IT-bestuurders, gehouden van mei tot juli 2026, zei maar 13 procent dat hun organisatie aanzienlijke of ingrijpende waarde uit AI haalt (Bron: Gartner). Het is een zelfinschatting en geen gemeten productiviteit. Het cijfer zegt dus vooral iets over hoe bestuurders de opbrengst ervaren.
Twee onderzoekers van Harvard, Fiona Chen en James Stratton, volgden het werk van zo’n 700.000 medewerkers bij 718 softwarebedrijven. Ontwikkelaars met AI-agents schreven ongeveer 30 procent meer code. Er werd alleen niet meetbaar meer software afgemaakt: het nakijken van al die extra code kostte veel meer tijd (Bron: InfoQ). Het is een werkdocument dat nog niet door vakgenoten is beoordeeld. Het gaat bovendien over softwarebedrijven en niet over de overheid. Het patroon is wel herkenbaar: AI maakt één stap sneller en verschuift het werk naar de volgende. Hoe vaak bedrijven AI als reden voor ontslagen noemen terwijl er iets anders speelt, lees je in ons stuk over AI als excuus.
Juist bij de overheid komen de kosten eerst. Bart Custers, hoogleraar Law and Data Science in Leiden, zei in NRC dat er eerst nieuwe ambtenaren nodig zijn die verstand hebben van AI. Dat is een flinke investering die zich pas op de lange termijn kan terugbetalen. Hij ziet nut in het vereenvoudigen van juridische en beleidsteksten, maar waarschuwt voor grootschalige inzet en raadt eerst een risicoanalyse aan (Bron: Universiteit Leiden).
“Je kan niet denken dat AI in de komende vier jaar of iets dergelijks een besparing oplevert.” (bron: Bart Custers, hoogleraar Law and Data Science, Universiteit Leiden, in NRC, via Universiteit Leiden)
Het voorbeeld van de IND: AI die nergens geregistreerd stond
Hoe AI bij de overheid in de praktijk binnenkomt, liet de IND deze zomer zien. De Immigratie- en Naturalisatiedienst test sinds de zomer twee AI-assistenten, Robin en ChatIND, bij het voorbereidende werk in asielzaken. ChatIND kan lange documenten samenvatten, teksten vertalen en gehoren analyseren. Een besluit nemen mag de AI niet (Bron: NL Times). Volgens de IND testen zo’n 100 medewerkers Robin en zo’n 130 ChatIND (Bron: IND).
Beide systemen ontbraken in het Algoritmeregister, het openbare overzicht van algoritmesAlgoritmeEen vaste reeks stappen die een computer volgt om iets te bepalen of te kiezen, van welke video YouTube je aanraadt tot welke mail als spam wordt weggefilterd.Hele uitleg: Algoritme die overheden gebruiken. De IND vond registratie niet nodig, omdat de assistenten na een risicobeoordeling geen hoog risico zouden vormen. Tegelijk staat in de eigen principes van de dienst dat de IND AI-toepassingen in het register publiceert, ook als dat niet verplicht is (Bron: NL Times). De IND zegt de assistenten te melden zodra ze in de dagelijkse praktijk worden gebruikt (Bron: IND). Onderzoeker Ola al Khatib (Universiteit Utrecht) wees er in NRC op dat mensen vaak te veel vertrouwen op wat een AI-assistent zegt. Daardoor kunnen fouten via de voorbereiding toch in een besluit belanden (Bron: BNNVARA/Joop).
Dat is precies de vraag bij 25.000 banen minder: als minder mensen meer werk doen met hulp van AI, wie controleert dan wat de AI aandraagt? Een chatbotChatbotEen programma waarmee je een gesprek in gewone taal voert, tegenwoordig meestal aangedreven door een taalmodel (zie llm). Je typt of spreekt een vraag in, en de chatbot antwoordt in zinnen, alsof je met iemand chat.Hele uitleg: Chatbot die een dossier samenvat, kan iets weglaten of verkeerd vertalen. Die fout zie je alleen als iemand tijd heeft om het na te lopen.
Gevorderden Onder de AI-verordeningAI-verordeningDe officiële Nederlandse naam van de EU AI Act: de Europese wet die regels stelt aan het ontwikkelen en gebruiken van AI, met zwaardere eisen naarmate het risico groter is.Hele uitleg: AI-verordening vallen AI-systemen die meebeslissen over migratie en asiel al snel in de zwaarste categorie, hoog-risico-AIHoog-risico-AIDe zwaarste categorie in de AI-verordening waar een systeem nog wél is toegestaan, maar met voorwaarden.Hele uitleg: Hoog-risico-AI (Bron: Bright). Een assistent die alleen “voorbereidt” valt daar volgens de IND buiten. De grens tussen voorbereiden en meebeslissen is in de praktijk dun. Hoe het uitstel van de hoog-risicoregels uitpakt, lees je in ons stuk over het uitstel tot december 2027.
Wat jij ervan gaat merken
Op korte termijn merk je er weinig van: welke diensten krimpen, is nog niet bekend. Uitvoeringsorganisaties die nu al onder druk staan, zoals de Belastingdienst en UWV, worden naar verwachting niet ontzien (Bron: DutchNews). Het kabinet belooft tegelijk betere digitale dienstverlening. Overheden moeten gegevens makkelijker kunnen delen, zodat jij niet steeds opnieuw dezelfde gegevens hoeft aan te leveren. Een voorbeeld is MijnBetaaloverzicht, waarin je in één keer ziet wat je aan verschillende overheidsorganisaties moet betalen (Bron: Rijksoverheid).
Reken er wel op dat je vaker een chatbot tegenkomt waar je eerder een mens sprak. De Autoriteit Persoonsgegevens en de ACM vinden dat wie chatbots inzet voor klantenservice, altijd een mens bereikbaar moet houden (Bron: DutchNews). Wat de Europese regels daarover zeggen, lees je in ons stuk over chatbots in de klantenservice.
Drie dingen die je nu al kunt doen:
- Vraag na hoe een besluit tot stand kwam. Krijg je een besluit van een overheidsdienst waar je het niet mee eens bent, vraag dan in je bezwaar welke gegevens en hulpmiddelen zijn gebruikt en of een mens het besluit heeft genomen.
- Kijk in het Algoritmeregister. Op algoritmes.overheid.nl zie je welke systemen overheden zelf melden. Ontbreekt iets dat je wel tegenkomt, dan is dat een vraag waard.
- Houd de voorjaarsnota in de gaten. Daarin moet staan welke diensten krimpen en dus waar je de gevolgen het eerst merkt.
Wanneer je meer weet
| Datum | Wat er gebeurde of komt | Bron |
|---|---|---|
| 18 september 2026 | NRC onthult dat de IND AI-assistenten gebruikt zonder registratie | NL Times |
| 26 oktober 2026 | Het kabinet presenteert het plan: ongeveer 25.000 fte minder, 3,5 miljard euro per jaar vanaf 2035 | Rijksoverheid |
| Nog in 2026 | Doelen voor minder adviescolleges en adviescommissies | Rijksoverheid |
| Eerste kwartaal 2027 | Doelen en besparingsplannen voor AI | Rijksoverheid |
| Nog niet gedateerd | Voorjaarsnota: verdeling van de bezuinigingen | Rijksoverheid |
| 2027 | De jaarlijkse bezuiniging loopt op tot ongeveer 900 miljoen euro (2025: 393 miljoen, 2026: 603 miljoen) | Kamerbrief |
| Vanaf 2035 | Besparing van 3,5 miljard euro per jaar | Rijksoverheid |
AI krijgt in dit plan een rol die nog niemand kan narekenen. De echte toets komt in het eerste kwartaal van 2027: dan moet het kabinet zeggen welk deel van de 3,5 miljard euro van AI moet komen en wat het daarvoor uitgeeft. Hoe dat in het grotere plaatje past, volg je in het weekoverzicht van de week waarin het plan uitkwam (week 44) en in het dossier AI en je baan.