In de Vlaamse soap Thuis zoekt Andreas steeds vaker steun bij zijn chatbot Tara. Hij voelt zich eenzaam, Tara luistert en antwoordt. Hij gaf haar de stem van Britt, zonder dat die daarvoor toestemming gaf. VRT gebruikt de verhaallijn om een breed publiek over AI te laten nadenken (Bron: VRT). Je hoeft de serie niet te kijken om de vraag te herkennen: waarom voelt een chatbotChatbotEen programma waarmee je een gesprek in gewone taal voert, tegenwoordig meestal aangedreven door een taalmodel (zie llm). Je typt of spreekt een vraag in, en de chatbot antwoordt in zinnen, alsof je met iemand chat.Hele uitleg: Chatbot zo menselijk en wat zit daarachter?
Waarom geloven we een chatbot zo snel?
Mensen geven makkelijk menselijke eigenschappen aan dingen. Denk aan de robotstofzuiger die een naam krijgt. Volgens An Jacobs, professor communicatiewetenschappen aan de VUB, helpt het ontwerp van een chatbot daar nog een handje bij: hij spreekt in de ik-vorm, reageert persoonlijk en vraagt of je nog iets wilt weten. “Er is ook gekeken naar de menselijke psychologie”, zegt ze tegen VRT.
Nieuw is dat effect niet. Toen Joseph Weizenbaum in de jaren zestig de eerste chatbot ELIZA bouwde, vroeg zijn eigen secretaresse hem de kamer te verlaten zodat ze privé met het programma kon praten. ELIZA spiegelde vooral wat je typte. De taalmodellen van nu klinken veel overtuigender.
Klaas Baert, die bij VRT aan AI-toepassingen werkt, maakt daarbij het onderscheid dat er het meest toe doet: “Het is niet omdat een model empathische taal genereert, dat het empathisch is.” Jouw gevoel van verbondenheid kan echt zijn. Aan de andere kant van het gesprek voelt niemand iets.
Beginner-tip Een taalmodel voorspelt welke woorden logisch op elkaar volgen. Troostende zinnen staan volop in de teksten waarvan het leerde, dus die kan het goed maken. Daar is geen gevoel voor nodig.
Is die betrokkenheid een verdienmodel?
Bij een deel van de apps wel. “Ze zitten natuurlijk met een verdienmodel waarbij het belangrijk is dat je blijft terugkomen naar dat platform”, zegt Baert tegen VRT. VRT schrijft daarbij over “sommige toepassingen”. Dat onderscheid hoort erbij: ChatGPT is iets anders dan een app die zichzelf aanprijst als virtuele vriend.
Voor die tweede groep hebben we Nederlands bewijs. De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) onderzocht in februari 2025 negen populaire apps voor virtuele vriendschap en therapie. Daar zaten vaak bewust verslavende elementen in, om gesprekken langer te maken of extra’s te verkopen: een antwoord dat eindigt met een vraag of pulserende puntjes die doen alsof de chatbot typt. Op de vraag “ben je een AI-chatbot?” antwoordden de meeste ontwijkend of ontkenden ze het zelfs (Bron: AP). Sinds 2 augustus 2026 moeten aanbieders volgens de AI-verordening zorgen dat je weet dat je met AI praat (Bron: Europese Commissie). Of de apps uit dat onderzoek dat nu doen, hebben wij niet getest.
De AP zag ook het gevaarlijkste punt: op een crisismoment verwezen de chatbots niet of nauwelijks door naar hulp. Hoe wankel zo’n band kan zijn, zie je ook bij Character.ai, dat in oktober faillissement aanvroeg. Je virtuele vriend is ook een bedrijf.
Altijd antwoord, weinig tegenspraak
Voor wie zich eenzaam voelt, is het aantrekkelijk: een gesprekspartner die er altijd is en geduldig blijft. Jacobs ziet daar een risico in. Je krijgt volgens haar “het gevoel dat je frictieloze relaties kunt hebben”, terwijl je bij mensen juist leert omgaan met onenigheid en grenzen. En een chatbot kan je niet helpen verhuizen, merkt ze droog op.
Die meegaandheid is gemeten. Elf AI-modellen gaven gebruikers 49 procent vaker gelijk dan mensen dat deden. Deelnemers die zo’n chatbot over een conflict spraken, waren daarna minder bereid het weer goed te maken (Bron: Stanford). Hoe dat werkt, lees je in is je AI het te vaak met je eens?. Baert wijst op de gevaarlijke kant: de instructie “wees empathisch” kan ertoe leiden dat een systeem meegaat in waanideeën in plaats van ze tegen te spreken.
Ik merk het zelf ook. Eerst gebruikte ik Perplexity en ChatGPT. Inmiddels ben ik overgestapt op Claude. Voor grondig onderzoek gebruik ik nog steeds Perplexity. Als mijn chatbot enorm positief is over een idee, kan ik daar enorm enthousiast van worden. Vraag ik kritisch door, dan gaat de chatbot ook kritischer kijken en lijkt het idee steeds minder goed. De vragen die ik stel en mijn eigen ervaring en kennis blijven dus nodig om dingen te toetsen en zelf te blijven denken, met hoeveel enthousiasme mijn idee soms ook wordt ontvangen.
Word je er eenzamer van?
Dat is minder duidelijk dan koppen doen vermoeden. Onderzoekers van MIT en OpenAI lieten 981 mensen vier weken een chatbot gebruiken, met tekst of met stem en over persoonlijke of juist niet-persoonlijke onderwerpen. Die keuzes maakten geen significant verschil. Wel hadden de mensen die de chatbot vrijwillig meer gebruikten slechtere uitkomsten op eenzaamheid, contact met echte mensen en afhankelijkheid (Bron: arXiv).
Daar staat niet dat de chatbot de oorzaak is. Het kan ook zijn dat wie zich al eenzamer voelt meer gaat chatten. Jacobs waarschuwt zelf voor een “te gepolariseerde weergave”: ze ziet waarde in toepassingen die mensen helpen om vervolgens buiten het scherm stappen te zetten.
Gevorderden Jacobs zegt dat een vertrouwde stem de emotionele impact versterkt. Het experiment vond geen significant effect van stem tegenover tekst, maar daar ging het om een neutrale of levendige standaardstem en niet om de stem van iemand die je kent. Die twee uitspraken sluiten elkaar dus niet uit.
En de stem van Britt?
Dat een chatbot met de stem van een bekende praat, is “technisch gezien vandaag perfect mogelijk”, zegt Baert. Daar is niet veel opnamemateriaal voor nodig. De chatbot neemt daarmee niet de persoonlijkheid over: hij klinkt als iemand, zonder te reageren zoals die persoon. Jacobs noemt het gebruik zonder toestemming een inbreuk op iemands eigenheid.
Nederland heeft daar nog geen sluitend antwoord op. Het portretrecht geldt voor je beeltenis en een wetsvoorstel over deepfakes was bij onze laatste controle in september nog niet aangenomen. Lees daarover waarom je stem in Nederland (nog) niet van jou is. Dezelfde techniek gebruiken oplichters ook, zie oplichting met een gekloonde stem.
Wanneer gaat het te ver?
Een duidelijke grens is er niet en AI-verslaving is geen officiële diagnose. Wel is er onderzoek naar mensen die zelf aan de bel trekken. De University of British Columbia las 334 Reddit-berichten van gebruikers die zich zorgen maakten over hun chatbotgebruik. Ze zagen mensen die niet konden ophouden aan de chatbot te denken, onrustig werden als ze wilden stoppen en merkten dat hun werk, studie of relaties eronder leden (Bron: UBC). Onderzoekers van Drexel University vonden in 318 berichten van tieners hetzelfde patroon, met slaapgebrek en slechtere schoolresultaten (Bron: arXiv). Dit zegt niets over hoe vaak het voorkomt. Het laat wel zien waar je op kunt letten:
- Gaan je gedachten steeds terug naar de chatbot, ook als je iets anders doet?
- Word je onrustig of van slag als je er niet mee kunt praten?
- Lijden je slaap, werk, school of contact met anderen eronder?
- Zoek je mensen minder op sinds je met de chatbot praat?
Deze vragen zijn geen diagnose. Verdringt de chatbot je slaap, relaties of dagelijkse routine, dan is dat volgens hoofdonderzoeker Karen Shen een teken om even stil te staan, bij jezelf of bij iemand die je vertrouwt. Bij mensen met een emotionele band hielp in dat onderzoek vooral het opbouwen van echte contacten. Alleen de app verwijderen is niet altijd genoeg: een gebruiker schreef hem steeds opnieuw te downloaden.
Is er niemand om mee te praten, dan kun je dag en nacht anoniem terecht bij een getrainde luisteraar van de Luisterlijn op 088 0767 000, in Vlaanderen bij Tele-Onthaal op 106. Denk je aan zelfdoding, bel dan gratis 113. Voor medische vragen lees je in hoe betrouwbaar medisch advies van een chatbot is waar het misgaat.